Quá trình cải cách hành chính có sự tham gia của nhiều chủ thể, bao gồm Bộ Chính trị, Chính phủ, Quốc hội và các bộ, ngành chủ chốt, trong đó mỗi cơ quan đảm nhiệm những vai trò và trách nhiệm khác nhau đối với từng nội dung của chương trình cải cách.
Quản lý Vĩ mô Tích hợp
Một trong những nguyên tắc cốt lõi của quá trình tái cơ cấu bộ máy nhà nước theo Nghị quyết 18-NQ/TW là chuyển sang mô hình quản lý vĩ mô tích hợp. Theo đó, các bộ và cơ quan ngang bộ được cơ cấu lại để tập trung chủ yếu vào chức năng hoạch định chiến lược, xây dựng thể chế và chính sách, thay vì can thiệp vào hoạt động quản lý vi mô hằng ngày.
Cụ thể, các bộ được giao thực hiện các chức năng quản lý vĩ mô như xây dựng chính sách, hoàn thiện hệ thống pháp luật và thể chế, xây dựng chiến lược phát triển ngành, lập quy hoạch và kế hoạch phát triển dài hạn. Đồng thời, các bộ cũng có trách nhiệm hướng dẫn, thanh tra, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong phạm vi quản lý theo quy định của pháp luật.
Để hiện thực hóa cách tiếp cận này, các lĩnh vực có mối liên hệ chặt chẽ được rà soát và hợp nhất về cùng một bộ quản lý. Việc tái cơ cấu nhằm khắc phục tình trạng quản lý phân tán, giảm chồng chéo trong hoạch định chính sách, đồng thời nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước trên phạm vi liên ngành.
Chuyển đổi Thể chế – Luật và Quy định
Hệ thống luật, nghị định và thông tư hiện hành được xây dựng trên cơ sở cơ cấu tổ chức của các bộ trước khi cải cách. Vì vậy, nhiều văn bản pháp luật cần được sửa đổi đồng thời, có thể dẫn đến những khoảng trống hoặc sự chồng chéo tạm thời cho đến khi khung pháp lý mới được hoàn thiện và đồng bộ. Quá trình chuyển đổi này không chỉ mang tính kỹ thuật mà còn là sự điều chỉnh về mặt thể chế. Khi chức năng của các bộ được sắp xếp lại, toàn bộ hệ thống văn bản quy phạm pháp luật cũng phải được phân định lại, đồng nghĩa với việc thẩm quyền ban hành, giải thích và thực thi quy định có thể thay đổi tương ứng.
Do đó, trong giai đoạn chuyển tiếp, doanh nghiệp có thể gặp những trường hợp một quy định vẫn còn hiệu lực nhưng cơ quan chịu trách nhiệm quản lý hoặc thực thi đã thay đổi so với trước đây. Điều này đòi hỏi doanh nghiệp phải chủ động xác minh lại quy trình và cơ quan có thẩm quyền trước khi thực hiện thủ tục.
Tổ chức Nội bộ & Nhân sự
Việc giải thể và hợp nhất hàng loạt đơn vị tổ chức đã giúp cắt giảm 13 tổng cục và cấp tương đương, 519 cục, vụ và đơn vị trực thuộc, 219 phòng cùng 3.303 đơn vị cấp dưới, kéo theo quá trình sắp xếp lại quy mô lớn đối với các vị trí lãnh đạo và đội ngũ công chức. Trong ngắn hạn, quá trình này có thể làm gián đoạn việc kế thừa kinh nghiệm và tri thức tổ chức, đặc biệt ở cấp thực thi.
Việc tái cơ cấu cũng đòi hỏi sắp xếp lại nguồn nhân lực thông qua điều động, luân chuyển, bố trí lại vị trí công tác và các hình thức tổ chức nhân sự khác. Để giảm thiểu tác động của quá trình tinh gọn bộ máy, các cơ quan nhà nước đã triển khai nhiều cơ chế hỗ trợ, bao gồm chính sách nghỉ hưu, hỗ trợ tài chính và các biện pháp liên quan dành cho cán bộ, công chức chịu ảnh hưởng.
Phối hợp Giữa các Cơ quan & Giữa các Lĩnh vực Trong Thời gian “Chồng chéo”
Trong giai đoạn chuyển tiếp, khi một số đơn vị cũ vẫn tiếp tục thực hiện một phần chức năng trong khi các đơn vị mới chưa đi vào hoạt động đầy đủ, doanh nghiệp và chính quyền địa phương có thể gặp khó khăn trong việc xác định cơ quan có thẩm quyền giải quyết từng thủ tục hoặc cung cấp từng dịch vụ công. Vì vậy, việc ban hành hướng dẫn tạm thời rõ ràng là cần thiết để tránh tình trạng gián đoạn hoặc đình trệ hoạt động hành chính.
Các Bộ Ít hơn, Mạnh hơn và Chấm dứt Mô hình Tổng cục
Một trong những kết quả rõ nét nhất của quá trình tái cơ cấu là việc hình thành một bộ máy Chính phủ trung ương tinh gọn nhưng có năng lực điều hành mạnh mẽ hơn. Theo mô hình mới, Chính phủ Việt Nam gồm 14 bộ và 3 cơ quan ngang bộ, được hình thành trên cơ sở sáp nhập các bộ, ngành và cơ quan từ cơ cấu trước đây với hơn 18 đầu mối.
Đáng chú ý, cấp Tổng cục trong các bộ đã được bãi bỏ. Trước đây, cơ cấu tổ chức của các bộ được vận hành theo ba cấp hành chính gồm Bộ, Tổng cục và Cục hoặc Vụ. Theo mô hình mới, các bộ chỉ còn hai cấp tổ chức chính, qua đó tinh gọn bộ máy, đơn giản hóa cơ cấu nội bộ và giảm tình trạng chồng chéo trong quản lý hành chính.
Mặc dù chính thức bị bãi bỏ, thuật ngữ “Tổng cục” vẫn xuất hiện trong một số trường hợp hành chính đặc thù, chẳng hạn tại Văn phòng Chính phủ.
Nghị định số 40/2025/NĐ-CP ngày 26/2/2025 cũng phản ánh rõ quá trình chuyển đổi sang mô hình tổ chức mới. Theo nghị định này, các Cục Quản lý thị trường cấp tỉnh, trước đây trực thuộc Tổng cục Quản lý thị trường, được chuyển giao về Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quản lý. Đồng thời, việc thành lập các Chi cục Quản lý thị trường trực thuộc Sở Công Thương, thay vì trực thuộc Tổng cục như trước đây, cho thấy mô hình Tổng cục trên thực tế đã được xóa bỏ.
Việc đơn giản hóa cơ cấu tổ chức này nhằm rút ngắn thời gian ra quyết định, xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan và tăng cường thẩm quyền của các bộ, đồng thời giảm thiểu sự trùng lặp trong quản lý và tình trạng phân tán chức năng giữa các đơn vị.
Ý nghĩa đối với các Dự án Quy mô Lớn và Phối hợp Liên ngành
Việc hợp nhất thành số lượng bộ ít hơn cũng làm thay đổi cách thức triển khai các dự án liên ngành. Trước đây, các dự án quy mô lớn, đặc biệt trong lĩnh vực hạ tầng, năng lượng hoặc phát triển công nghiệp, thường đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều bộ với chức năng và thẩm quyền chồng lấn.
Theo cơ cấu mới, các dự án này nhiều khả năng sẽ được xử lý trong phạm vi một “siêu bộ”, qua đó có thể rút ngắn thời gian phối hợp giữa các cơ quan. Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa với việc quyền lực quản lý và điều tiết được tập trung vào số lượng ít hơn các cơ quan đầu mối.
Phân cấp Đi đôi với Tăng cường Giám sát và Kiểm soát Tham nhũng
Quá trình tái cơ cấu cũng thúc đẩy mô hình phân cấp mạnh hơn, đi kèm với cơ chế giám sát chặt chẽ hơn. Trong khi nhiều thẩm quyền trong hoạt động quản lý được trao xuống các cấp thấp hơn, các cơ chế kiểm tra, giám sát và bảo đảm trách nhiệm giải trình cũng được tăng cường nhằm duy trì kỷ luật và bảo đảm việc tuân thủ.
Cách tiếp cận này gắn chặt với chiến dịch phòng, chống tham nhũng đang được triển khai tại Việt Nam, thường được gọi là chiến dịch “đốt lò”. Theo các nguồn chính thức, chiến dịch này được xem là động lực thúc đẩy quá trình làm trong sạch bộ máy nhà nước, tăng cường kỷ luật đối với đội ngũ cán bộ, công chức và loại bỏ những trường hợp vi phạm hoặc không đáp ứng yêu cầu về năng lực, trách nhiệm.
Thông qua việc kết hợp giữa phân cấp và các cơ chế kiểm tra, giám sát, kỷ luật chặt chẽ, Chính phủ hướng tới mục tiêu hạn chế nguy cơ lạm dụng quyền lực, đồng thời duy trì tính linh hoạt và nâng cao hiệu quả của nền hành chính.
“An ninh trong Phát triển”: Tích hợp An ninh Quốc gia với Hoạch định Kinh tế
Một đặc điểm nổi bật khác của mô hình quản trị mới là nguyên tắc “an ninh trong phát triển”. Theo đó, các yếu tố an ninh quốc gia được lồng ghép vào quá trình hoạch định chính sách kinh tế, chiến lược phát triển ngành và các chương trình phát triển.
Thay vì xem an ninh và phát triển là hai lĩnh vực tách biệt, quá trình tái cơ cấu hướng tới việc tích hợp tư duy an ninh vào công tác hoạch định kinh tế và xây dựng thể chế dài hạn. Cách tiếp cận này phản ánh quan điểm của Việt Nam rằng phát triển bền vững chỉ có thể đạt được khi đi cùng với ổn định chính trị, trật tự xã hội và khả năng ứng phó trước cả các thách thức an ninh truyền thống lẫn phi truyền thống, bao gồm biến động kinh tế, căng thẳng địa chính trị và những rủi ro mang tính hệ thống.
Thông qua việc gắn kết quản trị kinh tế với các yêu cầu về an ninh, Việt Nam hướng tới bảo đảm quá trình tăng trưởng, hiện đại hóa và cải cách thể chế được triển khai một cách ổn định, đồng bộ và có kiểm soát.
Đọc thêm: Nghị định số 236/2025/NĐ-CP: Khung Toàn diện của Việt Nam cho Thuế Tối thiểu Toàn cầu
