Tháng 10 năm 2020, mưa lũ đã gây ra nhiều vụ sạt lở đất nghiêm trọng tại nhiều nơi thuộc khu vực miền Trung, trong đó có 3 vụ sạt lở gây thiệt hại lớn về người tại nhà máy thủy điện Rào Trăng 3 (Thừa Thiên – Huế), ở Quảng Trị và tại Trà Leng (Quảng Nam). Hàng chục người, bao gồm người dân địa phương, công nhân nhà máy thủy điện, cán bộ và chiến sĩ trong lực lượng cứu hộ đã bị vùi lấp. Hơn nữa, nhiều ngôi làng đã bị vùi lấp hoàn toàn.
Cuộc đua thời gian để dự báo sớm, chính xác là giải pháp tối ưu nhằm giảm thiểu thiệt hại và vong mạng.
Thiệt hại từ 1 – 1,5% GDP mỗi năm do thiên tai
Theo báo cáo của Cục Cứu hộ và Khắc phục hậu quả thiên tai (Tổng cục Phòng, chống thiên tai, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), Việt Nam là một trong 5 quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất bởi thiên tai và biến đổi khí hậu, với sự xuất hiện của 21/22 loại hình thiên tai, ngoại trừ sóng thần. Đặc biệt, bão, lũ, lũ quét, sạt lở đất và hạn hán ngày càng gia tăng về cường độ và tần suất.
Trong hơn 20 năm qua, trung bình mỗi năm thiên tai khiến hơn 400 người chết và mất tích, gây thiệt hại về vật chất khoảng 1 – 1,5% GDP (2,2% theo báo cáo của Viện Nước Quốc tế).
Thiên tai diễn ra ngày càng mạnh và thường xuyên hơn tại Việt Nam. Số lượng các cơn bão rất mạnh gia tăng, mặc dù tổng số lượng bão không thay đổi. Số ngày rét đậm, rét hại có xu hướng giảm ở miền Bắc, v.v.
Điển hình như cơn bão Linda vào tháng 11 năm 1997 với gió giật cấp 9, cấp 10 đã làm 778 người chết, 2.123 người mất tích. Sau đó, trong hai đợt lũ năm 1999 bao gồm mưa lớn, lũ ống, lũ quét ở vùng núi, sạt lở đất và ngập lụt, đã có 729 người chết và mất tích, 544 người bị thương, 52.583 ngôi nhà và 570 trường học bị sập, cuốn trôi; hơn 1 triệu ngôi nhà bị ngập; 3.000 km đường giao thông bị hư hỏng; tổng thiệt hại ước tính khoảng 4.133 tỷ đồng.
Trong các đợt lũ quét và sạt lở đất tại tỉnh Quảng Nam năm 2020, đã có 60 người chết và mất tích; 350 người bị thương; 650 ngôi nhà bị sập và cuốn trôi; thiệt hại kinh tế hơn 11.000 tỷ đồng, v.v.
Năm 2020, thiên tai đã khiến tổng cộng 357 người chết và mất tích, thiệt hại kinh tế lên tới 39.945 tỷ đồng. Đây là năm thiên tai diễn ra bất thường, dị thường và khốc liệt… Đặc biệt, từ giữa tháng 9 đến giữa tháng 11 năm 2020, bão lũ xảy ra dồn dập tại miền Trung với cường độ rất mạnh, trên diện rộng, gây thiệt hại lớn về người và tài sản, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống và sản xuất của hàng triệu người dân trong khu vực.
Cụ thể, có 13 cơn bão trên Biển Đông ảnh hưởng đến cả nước; 264 trận giông, lốc, mưa lớn tại 49 tỉnh, thành phố, trong đó 9 đợt ảnh hưởng tới gần 21 tỉnh, thành phố ở miền Bắc và miền Trung; 120 trận lũ, lũ quét, sạt lở đất xảy ra, đặc biệt là đợt mưa lớn lịch sử từ ngày 6 đến 22 tháng 10 ở miền Trung; 86 trận động đất, trong đó có 2 trận động đất rủi ro thiên tai cấp 4 (tại Mường Tè, Lai Châu ngày 16/6 với độ lớn 4,9; tại Mộc Châu, Sơn La ngày 27/7 với độ lớn 5,3); hạn hán, xâm nhập mặn nghiêm trọng, sạt lở bờ sông, bờ biển, sạt lở đê biển xảy ra ở Đồng bằng sông Cửu Long…
Năm 2021, cả nước xảy ra 841 trận thiên tai với 18/22 loại hình; trong đó, Biển Đông trải qua nhiều bão và áp thấp nhiệt đới. Đặc biệt, từ tháng 9 đến tháng 11, các tỉnh, thành phố khu vực miền Trung chịu ảnh hưởng của 4 cơn bão dồn dập và 6 đợt lũ lớn trên diện rộng. Các loại hình thiên tai đã khiến 108 người chết, mất tích và 95 người bị thương, thiệt hại ước tính hơn 5.200 tỷ đồng.
Ứng dụng AI trong cảnh báo sạt lở đất
Theo Tổng cục Khí tượng Thủy văn, Việt Nam hiện vẫn sử dụng phương pháp chồng xếp bản đồ phân bố mưa thực tế để cảnh báo lũ quét, sạt lở đất, dự báo nguy cơ lũ quét, nguy cơ sạt lở đất trên các bản đồ hành chính, bản đồ sông suối, bản đồ thảm phủ, bản đồ địa hình.
Bộ Tài nguyên và Môi trường đang giao các cơ quan chuyên môn thực hiện Đề án “Điều tra, đánh giá và phân vùng cảnh báo nguy cơ sạt lở đất, sạt lở đá các vùng miền núi Việt Nam”.
Một giải pháp quan trọng khác là ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong lĩnh vực khí tượng thủy văn.
Tổng cục Khí tượng Thủy văn đang tham gia xây dựng nền tảng số dùng chung của Bộ Tài nguyên và Môi trường với các nội dung: xây dựng hệ thống tích hợp dữ liệu dựa trên Dữ liệu lớn (Big data), đặc biệt là ứng dụng AI trong học máy và nhận dạng thiết bị để giải quyết các bài toán cụ thể trong lĩnh vực giám sát và dự báo khí tượng thủy văn.
Nghiên cứu và ứng dụng AI phù hợp với các bài toán đặc thù của ngành: ứng dụng AI trong dự báo bão, định lượng mưa lớn và dự báo nước dâng do bão là các kế hoạch nghiên cứu trọng tâm; nâng cao độ chi tiết và độ tin cậy của các sản phẩm dự báo mưa bằng nhiều giải pháp, từ việc sử dụng các mô hình độ phân giải cao đến việc tối đa hóa dữ liệu giám sát từ radar thời tiết, vệ tinh khí tượng, đặc biệt là ở các tỉnh miền núi.
Tổng cục cũng đã áp dụng hiệu quả các sản phẩm điều tra phân vùng các khu vực có nguy cơ lũ quét, sạt lở đất để lập bản đồ cảnh báo lũ quét, sạt lở đất thời gian thực chi tiết đến cấp huyện, xã, với các cấp độ cảnh báo từ nguy cơ thấp đến nguy cơ rất cao.
Để ứng dụng AI trong cảnh báo lũ quét, sạt lở đất, cần có nguồn dữ liệu lớn liên ngành (Big data) không chỉ về địa kỹ thuật mà cả dữ liệu về địa chất, thảm phủ thực vật, xây dựng… Ngoài ra, cần tích hợp dữ liệu viễn thám độ phân giải cao và thông tin phân tích từ các thiết bị bay chụp từ trên cao đối với các khu vực có nguy cơ cao.
Cảnh báo sớm để giảm thiểu thiệt hại
Năm 2021, Tổng cục Khí tượng Thủy văn đã tổng hợp, phân tích và chuẩn hóa các lớp bản đồ nền thành phần, bản đồ hiện trạng, bản đồ phân vùng nguy cơ lũ quét, sạt lở đất cho 22 tỉnh (340 mảnh bản đồ, tỷ lệ 1:50.000); Tổng cục Khí tượng Thủy văn cũng đã tổng hợp, phân tích và chuẩn hóa các lớp bản đồ nền thành phần và bản đồ hiện trạng lũ quét, sạt lở đất tại 6 xã trọng điểm (số lượng: 32 mảnh bản đồ, tỷ lệ 1:10.000, lớp hiện trạng lũ quét).
Năm 2022, cơ quan này sẽ hoàn thành mục tiêu ghép nối các lớp bản đồ thảm phủ, địa hình, hành chính và sử dụng đất từ 340 mảnh thành 22 tỉnh; chuẩn hóa thêm các trường dữ liệu vào 4 lớp mới (thảm phủ, địa hình, ranh giới hành chính, hiện trạng lũ quét); thiết lập các ngưỡng cảnh báo lũ quét, sạt lở đất, phân tích dữ liệu mưa; xây dựng phần mềm cảnh báo lũ quét.
Ông Trần Hồng Thái, Tổng cục trưởng cho biết, mục tiêu tổng quát của dự án là chủ động phòng chống sạt lở đất, lũ quét, tạo điều kiện ổn định và phát triển kinh tế – xã hội, phòng chống thiên tai ở vùng miền núi, trung du, góp phần bảo đảm quốc phòng, an ninh.
“Dự báo sớm sạt lở đất giúp giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản do thiên tai gây ra”, ông Trần Hồng Thái, Tổng cục trưởng Tổng cục Khí tượng Thủy văn nhấn mạnh.
Nguồn: VietNam.Net
