Samsung hiện đang là doanh nghiệp lớn nhất tại Việt Nam về doanh thu, thậm chí còn lớn hơn cả PetroVietnam. Tổng cộng, tập đoàn này đang sử dụng hơn 170.000 lao động tại Việt Nam. Sản xuất của doanh nghiệp này đã giúp Việt Nam trở thành nước xuất khẩu smartphone lớn thứ hai trên thế giới, chỉ sau Trung Quốc.
Tuy nhiên, có nhiều ý kiến trái chiều về hoạt động của Samsung tại Việt Nam. Liệu các ưu đãi thuế mà chính phủ dành cho Samsung có hợp lý khi xem xét những lợi ích mà Samsung mang lại? Liệu có thực sự có lợi khi có Samsung tại Việt Nam?
“Ưu đãi thuế thuận lợi” cho các tập đoàn đa quốc gia (MNCs) – một nghiên cứu điển hình về Samsung
Đóng góp thuế và ưu đãi thuế
Trong số các nhà máy của mình tại Việt Nam, hai đơn vị đóng góp nhiều nhất vào doanh thu của Samsung là Samsung Electronics Vietnam tại Bắc Ninh (SEV) và Samsung Electronics Vietnam Thái Nguyên (SEVT). Khả năng sinh lời của hai nhà máy này rất cao, ROE của SEV Bắc Ninh là 16% trong khi của SEV Thái Nguyên là 20%; ROA cũng lần lượt đạt 14% và 17%.
Theo Bộ Tài chính, mức đóng góp thực tế vào ngân sách của Samsung cao hơn mức trung bình của ngành và chiếm một phần lớn ngân sách nhà nước. Mặc dù doanh thu cao, nhưng chi phí thuế chỉ dao động khoảng 5-7%, thấp hơn nhiều so với mức thuế thu nhập doanh nghiệp trung bình là 20% tại Việt Nam.
Samsung đã được cấp nhiều ưu đãi thuế, cho thuê cơ sở hạ tầng và các lợi ích khác từ Chính phủ và các địa phương để khuyến khích đầu tư liên tục vào đất nước. Thậm chí đã có thời điểm tập đoàn Hàn Quốc này yêu cầu các ưu đãi thuế đặc biệt vượt ra ngoài khuôn khổ.
Một số ưu đãi thuế mà Samsung Việt Nam được hưởng:
- Samsung được hưởng ưu đãi thuế cao nhất cho các nhà đầu tư tại Việt Nam khi được áp dụng thuế suất ưu đãi 10% trong thời hạn thực hiện dự án. Ngoài ra, doanh nghiệp còn được miễn thuế trong 4 năm đầu và 9 năm tiếp theo giảm 50%.
- Đối với 2 dự án sản xuất tại Bắc Ninh và Thái Nguyên, mức thuế thu nhập doanh nghiệp sẽ là 10% trong 30 năm kể từ năm đầu tiên công ty có doanh thu từ dự án.
Miễn thuế thu nhập trong 4 năm từ năm đầu tiên có thu nhập chịu thuế và giảm 50% thuế phải nộp trong 9 năm tiếp theo. Samsung đã đề xuất kéo dài thời gian giảm thuế 50% lên 12 năm (hiện chưa rõ liệu việc gia hạn có được phê duyệt hay không).
Nhiều người đặt câu hỏi về mức độ ưu đãi mà chính phủ dành cho Samsung. Tuy nhiên, điều quan trọng cần lưu ý là các chính sách này nhằm thu hút các nhà đầu tư quốc tế vào Việt Nam, và không chỉ áp dụng cho Samsung. Tất cả các doanh nghiệp đáp ứng yêu cầu của chính phủ sẽ nhận được những lợi ích này khi đầu tư vào Việt Nam, theo Quyết định 53/2004/QĐ-TTg của Chính phủ.
Trước năm 2021, cơ chế ưu đãi đầu tư tại Việt Nam dựa trên 3 yếu tố:
- Theo ngành (ngành công nghệ cao và nông nghiệp công nghệ cao nhận được ưu đãi lớn nhất)
- Theo khu vực hành chính (các dự án ở vùng nghèo, cũng như trong các khu kinh tế/công nghệ cao nhận được ưu đãi lớn hơn)
- Theo quy mô vốn đăng ký (các dự án lớn hơn được hưởng ưu đãi lớn hơn)
Do đó, có thể nói rằng không có sự phân biệt giữa FDI (đặc biệt là MNC) và các doanh nghiệp trong nước. Ví dụ nổi bật nhất là VinFast, doanh nghiệp này được hưởng ưu đãi thuế đáng kể cho dự án nhà máy của mình. Hiện tại, Chính phủ cũng đã đưa ra các tiêu chuẩn minh bạch hơn cho các dự án FDI cũng như tiêu chuẩn cho các ưu đãi thuế nhằm tránh các trường hợp dự án FDI tận dụng nguồn lực trong nước nhưng tạo giá trị gia tăng hạn chế cho nền kinh tế
Khi nói chuyện với Báo Đầu tư, GS. Nguyễn Mai – nguyên Phó Chủ tịch Ủy ban Nhà nước về Hợp tác và Đầu tư – đã nhiều lần khẳng định rằng không đúng khi chỉ nhìn vào số thuế mà Samsung đã nộp và nói rằng họ đã đóng góp ít hoặc không đóng góp gì cho điều kiện kinh doanh và kinh tế xã hội của Việt Nam. Bởi vì trên thực tế, các tác động lan tỏa mà Samsung mang lại cho nền kinh tế và xã hội Việt Nam là rất lớn. Những tác động này thể hiện dưới dạng cơ hội việc làm, cơ sở hạ tầng, chuyển giao công nghệ, thu hút các FDI khác vào đất nước, và nhiều yếu tố khác.
Cải cách kinh tế tại các cộng đồng địa phương – một nghiên cứu điển hình về Samsung tại Thái Nguyên và Bắc Ninh
Theo GS. Nguyễn Mai, kể từ khi có Samsung, điều kiện kinh tế – xã hội của Thái Nguyên và Bắc Ninh đã thay đổi. Samsung chiếm 99% kim ngạch xuất khẩu của Thái Nguyên và 75% kim ngạch xuất khẩu của Bắc Ninh. Chưa kể đến các tác động lan tỏa khác đến đời sống của người dân địa phương, đến dịch vụ vận tải cho Samsung, đến tái cơ cấu kinh tế, và đến sức hấp dẫn của các thành phố đối với các nhà đầu tư nước ngoài.
Thái Nguyên
Trong trường hợp của Samsung Electronics Thái Nguyên, trong giai đoạn từ 2013 đến 2020, tổng cộng có 92 doanh nghiệp Hàn Quốc là nhà cung cấp của Samsung đã đến Thái Nguyên để rút ngắn chuỗi cung ứng, tạo ra một dòng vốn FDI chưa từng có.
Samsung và các doanh nghiệp phụ trợ của mình tại Thái Nguyên đã tạo ra sự tăng trưởng vượt bậc vào năm 2014 và 2015. Năm 2014, tỷ lệ tăng trưởng GRDP đạt 29,6%, tăng lên 33,2% vào năm 2015. Sự đóng góp này giúp tỉnh vượt qua mục tiêu tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn 2011-2015, đạt trung bình 15,9% trong 5 năm. Đặc biệt, số tiền ngân sách mà Samsung đóng góp cho tỉnh Thái Nguyên từ năm 2013 đến hết tháng 5 năm 2020 đạt 24 triệu tỷ đồng lớn nhất toàn cầu, chiếm 32% tổng thu ngân sách của tỉnh.
Samsung đã tích cực đóng góp vào việc tạo ra việc làm cho nhiều lao động địa phương và các tỉnh lân cận. Năm 2020, có hơn 65.491 người đang làm việc tại trung tâm sản xuất ở Thái Nguyên, trong đó hơn 1/3 là lao động Thái Nguyên, với mức thu nhập trung bình là 8,5 triệu đồng/người/tháng.
Bắc Ninh
Trong tổng số 19 tỷ USD mà Samsung đã đầu tư vào Việt Nam cho đến nay, vốn đầu tư tại Bắc Ninh chiếm gần một nửa, đạt hơn 9,3 tỷ USD.
Gần đây nhất, Samsung đã tham gia ký kết thỏa thuận hợp tác 3 bên giữa Bộ Công Thương, tỉnh Bắc Ninh và Samsung để cung cấp hỗ trợ tư vấn cho các doanh nghiệp địa phương, giúp nâng cao khả năng cạnh tranh. Các doanh nghiệp tiềm năng có cơ hội không chỉ tham gia cung cấp cho Samsung, mà còn cho nhiều công ty đa quốc gia khác.
Samsung cũng đã đóng góp rất lớn vào sự thay đổi ngoạn mục tại Bắc Ninh. Năm 2005, GRDP của Bắc Ninh là 1.504 tỷ đồng, nhưng đến năm 2021, quy mô GRDP đã tăng lên hơn 227.000 tỷ đồng, xếp thứ 8 trong 63 tỉnh thành cả nước. Mặc dù diện tích Bắc Ninh là nhỏ nhất, với dân số khoảng 1,4 triệu người. Thu nhập bình quân của người dân Bắc Ninh đã vượt qua 6.700 USD, xếp thứ tư cả nước.
Về quy mô công nghiệp, GRDP, thu nhập bình quân đầu người, Bắc Ninh được coi là một trong những tỉnh phát triển nhanh nhất của Việt Nam. Mặc dù đại dịch COVID-19, giá trị sản xuất công nghiệp năm 2021 đạt gần 1,5 triệu tỷ đồng, vượt qua TP. Hồ Chí Minh, Bình Dương và Đồng Nai, trở thành cao nhất Việt Nam.
Việt Nam cần làm gì để tiếp tục thu hút các tập đoàn đa quốc gia
Khi các nhà đầu tư nước ngoài công nhận mức độ tiềm năng đầu tư cao tại Việt Nam, họ cũng nhận thấy những hạn chế và đã bày tỏ lo ngại. Ông Kim Yong Seok, Giám đốc Quan hệ Đối ngoại của Samsung chia sẻ rằng Việt Nam hiện đang quá phụ thuộc vào các ưu đãi thuế để thu hút các nhà đầu tư nước ngoài. Với việc công bố mức thuế tối thiểu toàn cầu (đề xuất là 15%) của OECD, các ưu đãi thuế mà Việt Nam đưa ra sẽ không còn hiệu quả.
Một lĩnh vực khác mà các nhà đầu tư lo ngại là cơ sở hạ tầng chưa đủ kết nối các vùng kinh tế quan trọng trong cả nước. Do đó, công việc logistics của các doanh nghiệp vẫn chậm và tốn kém.
Hiện tại, các MNC không thể dựa vào các nhà cung cấp trong nước cho các bộ phận/thành phần quan trọng trong chuỗi sản xuất của họ. Trong trường hợp của Samsung, có 50 nhà cung cấp trong nước trong chuỗi sản xuất của họ. Tuy nhiên, hầu hết trong số họ là các nhà cung cấp nước ngoài thành lập thực thể trong nước, chứ không phải hoàn toàn trong nước. Điều này là do khả năng của các nhà cung cấp trong nước vẫn chưa đáp ứng được tiêu chuẩn cao mà các MNC đặt ra. Để thu hẹp khoảng cách này, chính phủ nên tìm ra các giải pháp để nâng cao khả năng của các nhà cung cấp trong nước. Một cách để làm điều này là thông qua các chính sách/ưu đãi khuyến khích chuyển giao công nghệ giữa các MNC nước ngoài và các doanh nghiệp trong nước.
Khi các doanh nghiệp trong nước trở nên cạnh tranh trong chuỗi cung ứng của các MNC hiện tại, điều này sẽ thu hút các MNC khác tham gia vào thị trường. Lý do cho điều này là các nhà đầu tư mới vào thị trường Việt Nam sẽ được hưởng lợi từ mạng lưới các nhà cung cấp trong nước chất lượng cao đã được thiết lập sẵn. Các MNC mới sẽ không phải lãng phí thời gian tìm kiếm hoặc phát triển chuỗi cung ứng của họ từ đầu.
