Bạn đã bao giờ tự hỏi vì sao nhiều doanh nghiệp hàng đầu tại các nền kinh tế tăng trưởng nhanh vẫn thuộc sở hữu nhà nước? Trong hơn hai thập kỷ làm việc tại Việt Nam, Trung Quốc và Malaysia, tôi đã hỗ trợ các nhà đầu tư và chính phủ tìm hiểu cũng như thích ứng với hệ sinh thái doanh nghiệp nhà nước (State-Owned Enterprise – SOE).
Dù nhiều quốc gia đã thúc đẩy tư nhân hóa, doanh nghiệp nhà nước vẫn giữ vai trò quan trọng trong tăng trưởng GDP, tạo việc làm và duy trì ổn định kinh tế. Tuy nhiên, khu vực này cũng thường đối mặt với tình trạng vận hành kém hiệu quả, thủ tục hành chính cồng kềnh và những ràng buộc về chính trị. Tại Trung Quốc, doanh nghiệp nhà nước chịu sự quản lý của Ủy ban Giám sát và Quản lý Tài sản Nhà nước (SASAC), giữ vị trí trọng yếu trong nền kinh tế, đồng thời gắn chặt với các mục tiêu an ninh quốc gia. Chính mối liên hệ với lĩnh vực quốc phòng khiến nhiều doanh nghiệp phải đối mặt với các hạn chế thương mại và đầu tư từ nước ngoài
Để đánh giá đúng vai trò của doanh nghiệp nhà nước, cần đặt vấn đề trong bối cảnh kinh tế chính trị của từng quốc gia. Thể chế chính trị và chính sách kinh tế quyết định hướng cải cách, mô hình sở hữu cũng như mức độ cân bằng giữa kiểm soát của Nhà nước và cơ chế thị trường.
Hiểu rõ nghịch lý này là chìa khóa để nhận diện cơ hội, dù bạn là nhà hoạch định chính sách theo đuổi cải cách hay nhà đầu tư đang tìm kiếm các khoản đầu tư chiến lược. Công việc của tôi tập trung vào hỗ trợ cải cách khu vực công và giúp dòng vốn tư nhân tiếp cận hệ sinh thái doanh nghiệp nhà nước, qua đó biến những mô hình truyền thống thành động lực tăng trưởng mới. Khi được quản trị hiệu quả, doanh nghiệp nhà nước có thể thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, đồng thời phục vụ các mục tiêu chiến lược của quốc gia. Trung Quốc là một ví dụ điển hình khi nhiều tập đoàn lớn vừa đảm nhiệm vai trò kinh tế, vừa thực hiện các nhiệm vụ liên quan đến quốc phòng và an ninh.
Những điểm chính
- Mục tiêu uỷ quyền kép: SOE hoạt động với một nhiệm vụ đôi: tạo ra lợi nhuận và phục vụ lợi ích chiến lược quốc gia và mục tiêu việc làm, tạo ra những xung đột nội tại có thể cản trở hiệu suất.
- Các cánh cửa vào các lĩnh vực chiến lược: Ở nhiều thị trường mới nổi, SOE kiểm soát các lĩnh vực quan trọng như năng lượng, tiện ích, tài chính và giao thông, khiến họ trở thành đối tác không thể thiếu cho các nhà đầu tư nước ngoài.
- Quản trị là Thách thức Cốt lõi: Nói chung, trở ngại chính đối với hiệu quả của SOE là quản trị doanh nghiệp yếu, được đặc trưng bởi các cuộc bổ nhiệm chính trị, các chỉ số hiệu suất không rõ ràng và thiếu minh bạch.
- Cải cách là Xu hướng Toàn cầu: Có một xu hướng toàn cầu được hỗ trợ bởi các tổ chức như Ngân hàng Thế giới để cải cách SOE bằng cách tách biệt sở hữu khỏi quy định, chuyên nghiệp hóa các hội đồng SOE và tăng cường minh bạch để thu hút vốn tư nhân.
- Chuyển nhượng Tạo ra Cơ hội: Đối với các nhà đầu tư, chương trình tư nhân hóa và chuyển nhượng SOE như của Việt Nam đại diện cho một cơ hội lớn để mua cổ phần trong các tài sản có giá trị cao đã được thiết lập, với điều kiện thẩm định kỹ lưỡng.
Doanh nghiệp nhà nước là gì và vì sao mô hình này tồn tại?
SOE không phải là đơn nhất, mà là những chủ thể phức tạp tạo thành nền tảng của nhiều nền kinh tế quốc gia và hiểu biết về cấu trúc của mô hình doanh nghiệp này là bước đầu tiên cho bất kỳ chiến lược gia nào. Một thực thể trong bối cảnh này đề cập đến một đơn vị pháp lý và hoạt động thường thuộc sở hữu hoặc kiểm soát bởi chính phủ với một nhân cách pháp lý rõ ràng.
Định nghĩa SOE qua các Khung pháp lý
Doanh nghiệp nhà nước (State-Owned Enterprise – SOE) là tổ chức kinh doanh mà Nhà nước nắm giữ quyền kiểm soát đáng kể thông qua sở hữu toàn bộ, sở hữu chi phối hoặc cổ phần chiến lược. Khác với doanh nghiệp tư nhân, doanh nghiệp nhà nước phải theo đuổi hai mục tiêu song song: tạo ra lợi nhuận và thực hiện các nhiệm vụ công. Những nhiệm vụ này có thể bao gồm duy trì việc làm, cung cấp dịch vụ thiết yếu hoặc bảo đảm quyền kiểm soát đối với các lĩnh vực chiến lược như năng lượng, viễn thông và tài nguyên thiên nhiên. Chính nhiệm vụ kép này tạo nên bản sắc riêng, đồng thời cũng là thách thức lớn nhất của doanh nghiệp nhà nước. Trong khi doanh nghiệp tư nhân chủ yếu hướng tới tối đa hóa lợi nhuận, doanh nghiệp nhà nước phải hoạt động trong khuôn khổ pháp lý và chính sách công, bảo đảm cân bằng giữa hiệu quả kinh doanh với lợi ích quốc gia.
Những lĩnh vực mà SOE giữ vai trò quan trọng nhất
SOE phổ biến nhất trong các lĩnh vực cần vốn lớn và chiến lược: tài nguyên thiên nhiên, tiện ích, ngân hàng, giao thông và viễn thông. Có sự phân biệt giữa doanh nghiệp nhà nước, là doanh nghiệp thuộc sở hữu hoặc kiểm soát bởi chính phủ, và các công ty tư nhân, là doanh nghiệp thuộc sở hữu bởi cá nhân hoặc nhóm tư nhân. Ở nhiều quốc gia ASEAN, Mỹ Latinh và MENA, đây là các công ty lớn nhất và là nhà tuyển dụng lớn nhất. SOE tham gia vào các hoạt động thương mại như khai thác tài nguyên, ký kết hợp đồng chia sẻ sản xuất và hoạt động trong các thị trường cạnh tranh.
Nhà nước thường sở hữu cổ phần, tài nguyên hoặc giấy phép hoạt động trong các doanh nghiệp này, cho phép họ kiểm soát các hoạt động của chúng. Ngoài các lĩnh vực cốt lõi của mình, SOE cũng có thể cung cấp nhà ở và các dịch vụ khác, đặc biệt là như một phần của cơ sở hạ tầng đô thị và hỗ trợ khu vực công. Trước khi đi vào các trường hợp cụ thể, sẽ hữu ích khi xem xét các ví dụ về SOE từ các quốc gia và lĩnh vực khác nhau.
Tại Việt Nam, chẳng hạn, nền kinh tế có 19 tập đoàn và công ty nhà nước lớn là nền tảng của VNR500, danh sách các doanh nghiệp lớn nhất của đất nước. Những công ty này bao gồm các công ty quan trọng trong các lĩnh vực kinh tế chủ chốt như năng lượng (ví dụ: PetroVietnam), viễn thông (ví dụ: VNPT, Viettel), và ngân hàng (ví dụ: Vietcombank). Fannie Mae và Freddie Mac là những ví dụ về doanh nghiệp nhà nước tại Hoa Kỳ hoạt động như các thực thể được chính phủ tài trợ trong lĩnh vực tài chính thế chấp.
SOE trong Tài chính Công
Đối với chính phủ, SOE là một con dao hai lưỡi: vừa có thể là nguồn doanh thu lớn thông qua cổ tức trả cho ngân sách nhà nước và tạo ra lợi nhuận, vừa mang lại rủi ro lớn khi nhiều doanh nghiệp gặp tình trạng thua lỗ và cần Nhà nước rót vốn duy trì. Hiệu suất hoạt động kém có thể dẫn đến các khoản nợ mang tính nghĩa vụ đối với chính phủ, ảnh hưởng đến xếp hạng tín dụng của cả quốc gia. Tạo ra một sân chơi công bằng giữa SOE và doanh nghiệp tư nhân là điều quan trọng để đảm bảo cạnh tranh công bằng và hiệu quả thị trường.
Trong một số trường hợp, SOE có sở hữu tư nhân một phần với cổ phần được bán cho các nhà đầu tư tư nhân hoặc niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán. Niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán có thể giới thiệu các yêu cầu quản trị mới và tiêu chuẩn minh bạch và ảnh hưởng đến cách thức các doanh nghiệp này được quản lý và cấu trúc sở hữu của chúng. Điều này thường được điều chỉnh bởi Luật Chứng khoán của một quốc gia, chẳng hạn như Luật Chứng khoán Việt Nam 2019 và Nghị định 155/2020/ND-CP, quy định các điều kiện cho các đợt chào bán công khai và tỷ lệ sở hữu nước ngoài.
Các loại Công ty Nhà nước và Sở hữu Nhà nước
Công ty nhà nước (SOE) có nhiều hình thức khác nhau phản ánh các mức độ kiểm soát và cấu trúc sở hữu của chính phủ khác nhau. Ở một đầu của phổ là doanh nghiệp nhà nước hoàn toàn, nơi chính phủ nắm giữ 100% sở hữu và thực hiện kiểm soát trực tiếp đối với các quyết định chiến lược và hoạt động. Những thực thể này thường được tìm thấy trong các lĩnh vực được coi là thiết yếu cho lợi ích quốc gia như tài nguyên thiên nhiên, năng lượng và quốc phòng.
Doanh nghiệp nhà nước sở hữu một phần là một mô hình phổ biến khác, nơi chính phủ duy trì cổ phần đa số hoặc thiểu số đáng kể, đôi khi cùng với các nhà đầu tư tư nhân. Cấu trúc sở hữu một phần này có thể giới thiệu kỷ luật thị trường trong khi vẫn giữ ảnh hưởng của nhà nước đối với các lĩnh vực kinh tế chủ chốt. Cấu trúc sở hữu của SOE có thể dao động từ sự tách biệt rõ ràng giữa giám sát của chính phủ và quản lý thương mại đến các sắp xếp tích hợp hơn, tùy thuộc vào quốc gia và ngành.
Trên nhiều quốc gia, SOE đóng vai trò quan trọng trong nền kinh tế bằng cách cung cấp dịch vụ công thiết yếu và quản lý cơ sở hạ tầng quan trọng. Ngoài các chức năng cốt lõi này, SOE cũng có thể cung cấp các dịch vụ khác như hỗ trợ nhà ở hoặc tiện ích đô thị như một phần của nhiệm vụ rộng hơn của chúng để hỗ trợ phát triển đô thị và phúc lợi công cộng. Ví dụ, các công ty dầu mỏ và dịch vụ bưu chính thường thuộc sở hữu nhà nước để đảm bảo kiểm soát của chính phủ đối với tài nguyên và cung cấp dịch vụ trên toàn quốc.
Trong một số lĩnh vực, SOE hoạt động trong mô hình độc quyền tự nhiên, quản lý các tiện ích hoặc mạng lưới giao thông mà không thực tế cho cạnh tranh tư nhân. Sự đa dạng của các mô hình SOE cho phép chính phủ điều chỉnh cách tiếp cận của họ theo nhu cầu của các ngành cụ thể, cân bằng lợi ích chung của xã hội với giá trị kinh tế.
Phát triển Kinh tế: Vai trò của SOE trong Tăng trưởng Quốc gia
SOE là trung tâm của các chiến lược phát triển kinh tế của nhiều quốc gia, đặc biệt là trong thế giới đang phát triển. Bằng cách kiểm soát các lĩnh vực kinh tế chủ chốt như tài nguyên thiên nhiên, năng lượng và giao thông, chính phủ có thể sử dụng SOE để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và cung cấp các dịch vụ công thiết yếu. Tại Trung Quốc, chẳng hạn, các doanh nghiệp nhà nước là chìa khóa trong việc quản lý các nguồn lực khổng lồ và thúc đẩy phát triển trong các ngành từ tài chính đến công nghệ, khiến các công ty Trung Quốc trở thành những người dẫn đầu toàn cầu trong một số lĩnh vực chiến lược.
Quản trị doanh nghiệp hiệu quả và các thực tiễn quản lý hợp lý là rất quan trọng để tối đa hóa hiệu suất hoạt động của SOE. Khi được quản lý tốt, những doanh nghiệp này không chỉ tạo ra doanh thu đáng kể cho chính phủ mà còn mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ công, giảm nghèo và hỗ trợ các mục tiêu phát triển kinh tế rộng hơn. Ở nhiều quốc gia, SOE được giao nhiệm vụ thực hiện các chính sách của chính phủ nhằm thúc đẩy tăng trưởng bao trùm và phát triển cơ sở hạ tầng, để ngay cả những khu vực xa xôi hoặc chưa được phục vụ cũng được hưởng lợi từ sự tiến bộ quốc gia.
Trên toàn thế giới, khả năng của các doanh nghiệp nhà nước trong việc huy động nguồn lực và thực hiện các dự án quy mô lớn khiến chúng trở thành những tác nhân phát triển mạnh mẽ. Nhưng tác động của chúng phụ thuộc vào chất lượng quản lý của chúng và sự phù hợp của các mục tiêu của chúng với các ưu tiên quốc gia. Khi các chính phủ tiếp tục cải cách và hiện đại hóa các SOE của họ, những thực thể này vẫn rất quan trọng để đạt được tăng trưởng kinh tế bền vững và cải thiện chất lượng cuộc sống cho công dân.
Thách thức Quản trị và Áp lực Cải cách
Rào cản lớn nhất đối với hiệu suất của SOE gần như luôn là quản trị. Nếu không có các cấu trúc phù hợp, ngay cả những tài sản chiến lược nhất cũng sẽ hoạt động kém. Sự đa dạng và chuyên nghiệp hóa trong các hội đồng SOE ngày càng được công nhận là điều cần thiết, với các sáng kiến do chính phủ dẫn dắt nhằm cải thiện thành phần hội đồng và đại diện giới tính.
Các Điểm Yếu Chung của SOE Toàn cầu
Mô hình này là nhất quán trên toàn thế giới: các cuộc bổ nhiệm chính trị vào các hội đồng và quản lý dẫn đến các quyết định dựa trên sự bảo trợ, không phải hiệu suất. Các chỉ số hiệu suất chính (KPI) thường mơ hồ, và có một xung đột thường xuyên giữa vai trò của nhà nước với tư cách là chủ sở hữu và vai trò của nó với tư cách là cơ quan quản lý. Các hoạt động, đặc biệt là mua sắm, có thể không minh bạch, tạo ra rủi ro tham nhũng đáng kể. Điều này liên quan trực tiếp đến khái niệm sự tách biệt rõ ràng giữa ảnh hưởng chính trị và hoạt động thương mại.
Các Xu hướng Cải cách Chính 2020-2025
Một phong trào cải cách toàn cầu đang diễn ra để khắc phục những vấn đề này. Nguyên tắc cốt lõi là tách biệt chức năng sở hữu của nhà nước khỏi chức năng quy định của nó. Điều này bao gồm việc tạo ra các hội đồng độc lập với các giám đốc chuyên nghiệp và gắn kết tiền lương của CEO với các hợp đồng hiệu suất rõ ràng. Các cải cách khác, chẳng hạn như quản trị doanh nghiệp, tái cấu trúc SOE, niêm yết cổ phiếu và cải cách lĩnh vực tài chính, cũng đang được thực hiện để cải thiện hiệu quả và minh bạch.
Công ty Đầu tư Vốn Nhà nước Việt Nam (SCIC) là một ví dụ tốt về mô hình này. Nó là cổ đông chuyên nghiệp của nhà nước chịu trách nhiệm tái cấu trúc và chuyển nhượng vốn nhà nước. Một bài báo gần đây trên Vietnam News (ngày 30 tháng 4 năm 2025) đã báo cáo rằng danh sách chuyển nhượng năm 2025 của SCIC bao gồm các doanh nghiệp lớn như Công ty Cổ phần Bia-Rượu-Nước giải khát Sài Gòn (Sabeco) và FPT Telecom, có nghĩa là các tài sản nhà nước quý giá sẽ được chuyển giao cho tay tư nhân. Sáng kiến này phù hợp với Luật Quản lý Vốn Nhà nước tại Doanh nghiệp (Luật 69/2014/QH13) của Việt Nam, quy định việc đầu tư và sử dụng vốn nhà nước.
Các chính quyền địa phương cũng đóng vai trò quan trọng trong việc áp dụng và thực thi các chính sách quản trị SOE, bao gồm các sáng kiến nhằm thúc đẩy sự đa dạng và bình đẳng giới trong các hội đồng ở cấp thành phố và tỉnh.
Tuy nhiên, tiến trình có thể chậm. Một phân tích gần đây của The Shiv đã chỉ ra rằng quá trình cổ phần hóa SOE rộng rãi của Việt Nam đã bị đình trệ và đất nước sẽ không đạt được các mục tiêu năm 2025. Điều này cho thấy những thách thức chính trị và hành chính lớn của các cải cách như vậy.
Hỗ trợ toàn cầu cho cải cách SOE thường bao gồm các hoạt động đầu tư của các tổ chức như Ngân hàng Thế giới và IFC, cung cấp tài chính và can thiệp dự án để hỗ trợ những thay đổi này trong các lĩnh vực như năng lượng và tài chính.
Luật và Quy định về Doanh nghiệp Nhà nước
Khung pháp lý và quy định cho các doanh nghiệp nhà nước (SOE) là chìa khóa cho hoạt động và giám sát của chúng. Ở hầu hết các quốc gia, các luật và quy định chuyên biệt điều chỉnh việc thành lập, quản lý và trách nhiệm của SOE nhằm phục vụ cả mục tiêu công cộng và thương mại. Ví dụ, tại Trung Quốc, Ủy ban Giám sát và Quản lý Tài sản Nhà nước (SASAC) đóng vai trò trung tâm trong việc giám sát tài sản nhà nước và hướng dẫn quản lý SOE để phù hợp với các ưu tiên quốc gia, như được nêu trong Luật Doanh nghiệp Trung Quốc.
Ở những nơi khác, các cơ quan chính phủ chịu trách nhiệm theo dõi hiệu suất của SOE, thực thi tuân thủ các tiêu chuẩn pháp lý và bảo vệ lợi ích của tất cả các cổ đông, bao gồm cả nhà nước. Quy định hiệu quả là điều cần thiết để ngăn chặn xung đột lợi ích, giảm rủi ro tham nhũng và đảm bảo SOE hoạt động trên một sân chơi công bằng với các công ty tư nhân. Các tiêu chuẩn quốc tế như những tiêu chuẩn được phát triển bởi OECD cung cấp các khung giá trị để nâng cao tính minh bạch, quản trị doanh nghiệp và trách nhiệm giải trình trong SOE.
Các luật cũng có thể quy định các yêu cầu về báo cáo tài chính, thành phần hội đồng và sự tham gia của các bên liên quan để đảm bảo SOE được quản lý một cách minh bạch và vì lợi ích công cộng. Bằng cách tuân thủ các khung pháp lý và quy định vững chắc, các chính phủ có thể có các doanh nghiệp nhà nước hiệu quả hơn, cạnh tranh hơn và có trách nhiệm hơn, đóng góp tích cực vào nền kinh tế tổng thể.
Cải cách Kinh doanh và Hoạt động trong SOE
Các cải cách kinh doanh và hoạt động là rất quan trọng để biến các doanh nghiệp nhà nước thành các tổ chức hiệu quả, cạnh tranh và bền vững về tài chính. Ở nhiều quốc gia, SOE đã gặp khó khăn với việc quản lý kém, thiếu minh bạch và khả năng phản ứng hạn chế với nhu cầu thị trường. Để giải quyết những thách thức này, các chính phủ ngày càng thực hiện các cải cách nhằm điều chỉnh hoạt động của SOE với các tiêu chuẩn của khu vực tư nhân và các thực tiễn tốt nhất toàn cầu.
Các cải cách chính bao gồm tái cấu trúc các hệ thống tổ chức, giới thiệu các kỹ thuật quản lý hiện đại và nâng cấp hệ thống quản lý tài chính và kế toán. Những thay đổi này giúp SOE hoạt động giống như các công ty tư nhân hơn, giảm sự phụ thuộc vào trợ cấp của chính phủ và cải thiện khả năng cạnh tranh của chúng trên thị trường. Ví dụ, Ngân hàng Thế giới đã hỗ trợ các sáng kiến tại Indonesia và các quốc gia khác để củng cố quản lý tài chính của các doanh nghiệp nhà nước, dẫn đến hiệu suất hoạt động được cải thiện và trách nhiệm giải trình lớn hơn.
Bằng cách thúc đẩy một văn hóa đổi mới và tập trung vào khách hàng, các cải cách kinh doanh và hoạt động cho phép SOE phục vụ tốt hơn cho công dân và thích ứng với các điều kiện kinh tế đang thay đổi. Khi các chính phủ trên toàn thế giới ưu tiên những cải cách này, các doanh nghiệp nhà nước ngày càng được định vị để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cung cấp dịch vụ công và đóng góp vào các mục tiêu phát triển quốc gia.
Tại sao SOE lại quan trọng đối với các nhà đầu tư toàn cầu và các cơ quan phát triển
Đối với các nhà đầu tư nước ngoài, SOE không chỉ là các thực thể kinh tế; chúng là những cánh cửa vào một số lĩnh vực hấp dẫn nhất trong các thị trường mới nổi. Sự hiểu biết chiến lược là chìa khóa để mở cánh cửa đó.
SOE vừa là Đối tác vừa là Đối thủ
Nếu bạn muốn đấu thầu cho một dự án hạ tầng lớn, tham gia vào một lĩnh vực ngân hàng được bảo vệ hoặc xây dựng một mạng lưới viễn thông quốc gia, bạn gần như chắc chắn sẽ phải làm việc với một SOE với tư cách là đối tác, đối thủ hoặc cơ quan quản lý. Điều này khiến việc hiểu biết về động lực nội bộ của chúng trở thành một phần quan trọng trong quản lý rủi ro.
Theo dõi các hoạt động thương mại và đảm bảo tuân thủ các quy định thương mại quốc tế là điều cần thiết khi tham gia với SOE, với những phức tạp của thương mại xuyên biên giới và các hạn chế thương mại tiềm năng. Điều hướng các cuộc đấu thầu do SOE điều hành đòi hỏi một chiến lược không có rủi ro, tính đến ảnh hưởng chính trị và các mục tiêu không thương mại.
FDI và Giao diện SOE
Trong các nền kinh tế như Việt Nam, Indonesia và Ấn Độ, hợp tác với SOE là một con đường chính cho FDI. Những quan hệ đối tác này có thể cung cấp quyền truy cập vào thị trường, kiến thức địa phương và sự bảo vệ chính trị. Nhưng chúng cũng đi kèm với rủi ro. Là một tư vấn viên, tôi luôn khuyên khách hàng xây dựng các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt cho quyền sở hữu trí tuệ, đảm bảo hợp đồng là chặt chẽ và làm rõ các cơ chế trọng tài quốc tế trước khi ký bất kỳ thỏa thuận nào. Điều này phù hợp với các cân nhắc pháp lý cho các doanh nghiệp tư nhân tham gia với SOE.
Chuẩn bị SOE cho Kỷ luật Thị trường Vốn
Mục tiêu cuối cùng của nhiều cải cách SOE là chuẩn bị cho những gã khổng lồ này đối mặt với kỷ luật của các thị trường vốn. Đây là một bước ngoặt.
Minh bạch, Kiểm toán và Báo cáo
Trước khi bất kỳ SOE nào có thể thu hút vốn quốc tế nghiêm túc, nó phải sắp xếp lại mọi thứ. Điều này có nghĩa là áp dụng Các tiêu chuẩn Báo cáo Tài chính Quốc tế (IFRS), thực hiện các cuộc kiểm toán sạch và công khai đầy đủ các giao dịch liên quan. Các sàn giao dịch chứng khoán đóng vai trò quan trọng ở đây, vì các yêu cầu niêm yết của họ buộc SOE nâng cao quản trị của mình lên tiêu chuẩn của công ty đại chúng. Điều này được hỗ trợ rõ ràng bởi Nghị định 155/2020/ND-CP của Việt Nam liên quan đến Luật Chứng khoán.
Những gì các Nhà đầu tư Toàn cầu Mong đợi
Khi tôi tư vấn cho các quỹ đang xem xét IPO SOE hoặc chuyển nhượng, danh sách kiểm tra của họ rất rõ ràng. Họ muốn thấy một dấu vết kiểm toán sạch, một cấu trúc nợ bền vững và một hội đồng chuyên nghiệp có khả năng tiếp nhận các nhà đầu tư nước ngoài. Quan trọng là, họ cần thấy các lối thoát rõ ràng và một khung pháp lý đáng tin cậy để giải quyết tranh chấp.
Cải cách Quản lý Tài chính Công
Các cải cách quản lý tài chính công là chìa khóa để mở khóa toàn bộ tiềm năng của các doanh nghiệp nhà nước (SOE) và đảm bảo tác động tích cực của chúng đối với tăng trưởng kinh tế và phát triển. Ở nhiều quốc gia, SOE là những đóng góp chính cho doanh thu của chính phủ, nhưng hiệu suất hoạt động của chúng cũng có thể gây ra rủi ro tài chính đáng kể nếu không được quản lý đúng cách. SOE cũng thường được yêu cầu phản ứng với các thảm họa thiên nhiên, khôi phục các dịch vụ thiết yếu và chuyển giao tài nguyên cho các cộng đồng bị ảnh hưởng. Để giải quyết những thách thức này, các chính phủ ngày càng thực hiện các cải cách nhằm cải thiện hiệu quả, minh bạch và tính bền vững tài chính.
Các biện pháp chính bao gồm tái cấu trúc các SOE hoạt động kém, giới thiệu các tiêu chuẩn kế toán và kiểm toán quốc tế và củng cố các thực tiễn quản trị doanh nghiệp. Những cải cách này đảm bảo SOE được quản lý theo các thực tiễn tốt nhất với trách nhiệm rõ ràng và tập trung vào việc tạo ra giá trị cho cả chính phủ và công chúng. Ở thế giới đang phát triển, những cải cách này đặc biệt quan trọng vì SOE thường đóng vai trò trung tâm trong việc cung cấp dịch vụ công và hỗ trợ phát triển kinh tế.
Trung Quốc là một ví dụ tốt, nơi chính phủ đã thúc đẩy các cấu trúc sở hữu hỗn hợp và khuyến khích đầu tư tư nhân vào các công ty nhà nước để nâng cao khả năng cạnh tranh và hiệu suất hoạt động. Bằng cách làm tương tự, các chính phủ có thể giúp SOE hoạt động hiệu quả hơn, cung cấp dịch vụ công tốt hơn và đóng góp vào phát triển kinh tế bền vững. Cuối cùng, các cải cách quản lý tài chính công hiệu quả cho phép SOE trở thành động lực tăng trưởng thay vì nguồn gánh nặng tài chính trong các nền kinh tế trên toàn thế giới.
Cạnh tranh và Quy định trong các Lĩnh vực SOE
Đảm bảo cạnh tranh mạnh mẽ và quy định hiệu quả trong các lĩnh vực do doanh nghiệp nhà nước chiếm ưu thế là rất quan trọng cho một nền kinh tế thị trường lành mạnh. Trong nhiều ngành, SOE đã hoạt động như các độc quyền hoặc oligopoly, điều này có thể kìm hãm sự đổi mới và hạn chế cơ hội cho các công ty tư nhân. Để giải quyết những vấn đề này, các chính phủ đang giới thiệu các cải cách quy định nhằm thúc đẩy cạnh tranh, minh bạch và trách nhiệm trong các lĩnh vực SOE.
Các cải cách này thường liên quan đến việc thành lập các cơ quan quy định độc lập, luật cạnh tranh và khuyến khích sự tham gia của khu vực tư nhân trong các ngành do doanh nghiệp nhà nước chiếm ưu thế. Ví dụ, Trung Quốc đã thực hiện những bước quan trọng để cải cách lĩnh vực doanh nghiệp nhà nước của mình bằng cách thiết lập các khung quy định mới nhằm thúc đẩy cạnh tranh và hỗ trợ sự tham gia của khu vực tư nhân. Điều này tạo ra một sân chơi công bằng, nơi cả SOE và các công ty tư nhân có thể hoạt động dưới các điều kiện công bằng và minh bạch.
Bằng cách thúc đẩy cạnh tranh và quy định, các chính phủ có thể thúc đẩy hiệu quả, đổi mới và đảm bảo SOE mang lại giá trị cho người tiêu dùng và nền kinh tế rộng lớn hơn. Đây là chìa khóa để xây dựng các ngành năng động đóng góp vào tăng trưởng kinh tế và phát triển lâu dài.
Các Mô hình Cải cách Toàn cầu và Các Con đường Thực hiện
Cải cách SOE không phải là một trò chơi đoán. Có những mô hình và bộ công cụ đã được chứng minh từ các tổ chức toàn cầu, nhưng việc thực hiện đòi hỏi chuyên môn địa phương. Ví dụ, tại Trung Quốc, Hội đồng Nhà nước đóng vai trò trung tâm trong việc giám sát và thực hiện các cải cách SOE, thiết lập các nhóm doanh nghiệp và quản lý các thay đổi chính sách như một phần của các sáng kiến kinh tế rộng hơn.
Các Bộ công cụ của Ngân hàng Thế giới, IMF và OECD
Các tổ chức như Ngân hàng Thế giới đã lâu nay ủng hộ cải cách SOE. Một thông cáo báo chí của Ngân hàng Thế giới vào tháng 5 năm 2025 đã tuyên bố “duy trì động lực cho các cải cách thể chế,” bao gồm trong lĩnh vực SOE, là chìa khóa để Việt Nam trở thành một quốc gia có thu nhập cao. Những cải cách này tập trung vào các chính sách sở hữu rõ ràng, sân chơi công bằng với các đối thủ tư nhân và tính minh bạch thông qua các thỏa thuận hiệu suất và công khai thông tin. Điều này được củng cố bởi Luật Quản lý Vốn Nhà nước tại Doanh nghiệp (2014) của Việt Nam, nhằm cải thiện hiệu quả và tính minh bạch trong việc sử dụng vốn nhà nước.
Với tư cách là một chuyên gia FDI, tôi thường lấy những thực tiễn tốt nhất toàn cầu này và điều chỉnh chúng cho phù hợp với bối cảnh địa phương. Chúng tôi thực hiện thẩm định đối với các tài sản SOE trong quy trình chuyển nhượng, cấu trúc các giao dịch cho việc bán một phần hoặc liên doanh, và cung cấp tư vấn xuyên biên giới để biến những cải cách phức tạp này thành hiện thực.
SOE Có Tính Chính trị nhưng Cải cách Phải Kinh tế
Các Doanh nghiệp Nhà nước sẽ luôn có một khía cạnh chính trị. Chính phủ dựa vào chúng để thực hiện chính sách. Nhưng để thúc đẩy tăng trưởng, chúng phải được quản lý như các công ty tư nhân. Đây là sự cân bằng mà các nền kinh tế mới nổi thành công đạt được.
Cải cách các SOE của một quốc gia là một nhiệm vụ lớn nhưng không phải là không thể. Với vốn có cấu trúc, quản trị hiện đại và một chiến lược tăng trưởng rõ ràng, những gã khổng lồ di sản này có thể trở thành động lực cho sự thịnh vượng trong tương lai. Hợp tác với chúng tôi để cân bằng lợi ích công cộng với kỳ vọng của nhà đầu tư toàn cầu – bởi vì khi nói đến việc đảm bảo bước đột phá tiếp theo của bạn, cách duy nhất là tiến về phía trước.
Các Tác động Chính sách đối với Các Nhà hoạch định Chính sách và Chiến lược Thị trường
Vai trò đang phát triển của các doanh nghiệp nhà nước trong phát triển kinh tế mang lại cả cơ hội và thách thức cho các nhà hoạch định chính sách và chiến lược thị trường. Đối với các chính phủ, nhiệm vụ chính là đạt được sự cân bằng đúng giữa kiểm soát của chính phủ và SOE hoạt động hiệu quả và cạnh tranh. Điều này có nghĩa là thực hiện các cải cách nhằm tăng cường tính minh bạch, trách nhiệm và cạnh tranh trong khi đảm bảo SOE vẫn là công cụ hiệu quả để đạt được các mục tiêu phát triển quốc gia.
Đối với các chiến lược gia thị trường, sự nổi bật của các doanh nghiệp nhà nước trong các thị trường mới nổi như Trung Quốc cung cấp những hiểu biết quý giá về các ưu tiên và định hướng chính sách của chính phủ. SOE có thể là những cơ hội đầu tư hấp dẫn, đặc biệt là trong các lĩnh vực phù hợp với các chiến lược tăng trưởng quốc gia. Nhưng đầu tư vào SOE cũng đi kèm với rủi ro, đặc biệt là trong những môi trường mà các khung quy định đang phát triển hoặc nơi can thiệp của chính phủ có thể thay đổi các quy tắc của trò chơi.
Cuối cùng, cả các nhà hoạch định chính sách và nhà đầu tư đều phải điều hướng những phức tạp của sở hữu nhà nước, kiểm soát của chính phủ và động lực thị trường. Bằng cách hiểu rõ vai trò chiến lược của SOE và các tác động của các cải cách đang diễn ra, các bên liên quan có thể định vị tốt hơn để tận dụng các cơ hội và quản lý rủi ro trong các ngành do doanh nghiệp nhà nước chiếm ưu thế.
