Các công ty fintech tại Việt Nam đã nổi lên như một ngôi sao đang lên trong khu vực ASEAN gần đây. Tại sao bạn nên chọn thị trường fintech và làm thế nào để bắt đầu một doanh nghiệp fintech ở đây? Hãy cùng khám phá.
Một cái nhìn tổng quan về bối cảnh fintech tại Việt Nam
Trong bối cảnh làn sóng chuyển đổi số mạnh mẽ bao trùm mọi khía cạnh của nền kinh tế, fintech chắc chắn nằm trong danh sách hàng đầu của các khoản đầu tư tiềm năng và có lợi suất cao. CSIRO (2019) đã coi Việt Nam là một trong những ngôi sao đang lên trong ngành fintech toàn cầu. Hệ sinh thái fintech trong nước đã tăng từ 44 startup vào năm 2017 lên hơn 130 công ty vào năm 2021, theo báo cáo Báo cáo Fintech Việt Nam 2020, với tỷ lệ tăng trưởng đáng kể là 173% trong vòng ba năm. Doanh thu của ngành ước tính đạt 7,8 tỷ USD vào năm 2020 (Vietnam Briefing), được thúc đẩy bởi sự gia tăng việc áp dụng giao dịch số, sự phát triển của lĩnh vực thương mại điện tử, và sự hỗ trợ của chính phủ trong việc thúc đẩy fintech như một phần của kế hoạch quốc gia lớn hơn về việc theo đuổi nền kinh tế số vào năm 2030 (Fintech News). Phần lớn các nhà đầu tư trong các startup fintech Việt Nam là các nhà đầu tư nước ngoài, bao gồm các tổ chức tài chính và quỹ đầu tư mạo hiểm. Ví dụ, vòng gọi vốn series D gần đây của Momo được dẫn dắt bởi Warburg Pincus và Goodwater Capital với hơn 100 triệu USD.
Trong những năm gần đây, fintech đã phát triển thành một ngành đa ngành bao gồm dịch vụ thanh toán ví điện tử, giáo dục tài chính, huy động vốn và crowdfunding, cho vay ngang hàng, dịch vụ quản lý tài sản, tiền di động, và thậm chí là lĩnh vực con đang thịnh hành của tiền điện tử. Trong số hơn 130 startup fintech, 5 lĩnh vực hoạt động tích cực nhất là giải pháp thanh toán số (31%), cho vay P2P (17%), blockchain (13%), và dịch vụ quản lý tài sản và POS đồng hạng với 7,5%. Về các nhà cung cấp phương thức thanh toán như ví điện tử, Việt Nam xếp hạng cao về mật độ sử dụng nhờ vào dân số trẻ, số lượng người dùng smartphone ngày càng tăng, và sự phát triển mạnh mẽ của các trang thương mại điện tử theo báo cáo Điều tra Fintech ASEAN 2018 của EY. Cùng với xu hướng gia tăng của thanh toán số, tổng giá trị giao dịch của lĩnh vực này dự kiến sẽ đạt gần 30 triệu đô la vào năm 2025. Các công ty fintech hàng đầu tại Việt Nam bao gồm Momo, Nextpay, Zalopay, VayMuon, và Kilimo Finance, giữa nhiều công ty khác, chuyên về các lĩnh vực khác nhau. Nhất quán với báo cáo của Fintech Singapore về thị trường fintech Việt Nam, trong khi các lĩnh vực B2C chiếm ưu thế về cả số lượng và số tiền đầu tư, các lĩnh vực B2B như tài chính cho SMEs, ngân hàng số, và quản lý dữ liệu/ tín dụng/ điểm số chỉ chiếm một số lượng không đáng kể. Điều này giúp dự đoán các xu hướng fintech tiềm năng trong tương lai gần, với các startup mới có thể lấp đầy khoảng trống.
Tuy nhiên, những năm qua cũng chứng kiến sự mở rộng tích cực của hệ thống ngân hàng số, thể hiện sự hợp tác giữa các doanh nghiệp fintech và các ngân hàng thương mại truyền thống. Như đã lưu ý trong báo cáo Ngân hàng số tại Việt Nam của Austrade (2020), lĩnh vực ngân hàng tại Việt Nam đang được thúc đẩy bởi các xu hướng chuyển đổi số khi chính phủ Việt Nam đang khởi xướng một đợt thúc đẩy mạnh mẽ hướng tới một nền kinh tế số. Các đổi mới trong ngân hàng di động, thanh toán qua mã QR, và sự hợp tác với các doanh nghiệp ví điện tử khác đã được nhiều ngân hàng như MBBank, BIDV, và Techcombank áp dụng, điều này càng trở nên quan trọng trong bối cảnh Covid-19. Trường hợp nổi bật gần đây là sự hợp tác giữa Tập đoàn Tài chính Shinhan và Grab để phát triển các ứng dụng thanh toán mới.
Các cơ hội cho nhà đầu tư FDI trong ngành fintech Việt Nam
Được ghi nhận là một trong những ngành phát triển nhanh nhất, fintech đã trở thành điểm đến hấp dẫn cho nhiều nhà đầu tư. Theo CB Insights, cứ mỗi 5 đô la đầu tư vào vốn mạo hiểm cho đến nay thì có 1 đô la dành cho fintech. Nhìn vào thị trường đầu tư nước ngoài của Việt Nam, trong khoảng thời gian từ 2019 đến 2020, thị trường fintech Việt Nam đã thu hút 435 triệu USD vốn đầu tư, đây là mức cao thứ hai trong khu vực ASEAN. Sự gia tăng trong thanh toán điện tử cũng như thương mại trực tuyến do đại dịch Covid-19 đã mang lại sự tự tin cho các nhà đầu tư trong ngành fintech tại Việt Nam. Không nghi ngờ gì, lĩnh vực này đã đứng đầu trong số các lĩnh vực đầu tư hấp dẫn nhất được ghi nhận từ đầu năm 2021 đến nay.
Làm thế nào để bắt đầu một công ty fintech tại Việt Nam?
Các quy định về fintech tại Việt Nam
Hiện tại, pháp luật Việt Nam không cung cấp định nghĩa nào về fintech cũng như không có một khung pháp lý toàn diện cho các hoạt động fintech, điều này là một nút thắt cho hệ sinh thái. Các quy định hiện tại chủ yếu liên quan đến các hoạt động fintech trong ngành thanh toán. Các sản phẩm fintech dưới hình thức Nhà cung cấp Dịch vụ Thanh toán Trung gian (IPS) được điều chỉnh bởi Nghị định 101 về thanh toán không dùng tiền mặt và Thông tư 39 về IPS. IPS bao gồm các dịch vụ chuyển đổi tài chính, dịch vụ thanh toán điện tử, dịch vụ cổng thanh toán, dịch vụ hỗ trợ thu tiền và thanh toán, dịch vụ hỗ trợ chuyển tiền điện tử, và dịch vụ ví điện tử. Theo Nghị định này, các nhà cung cấp IPS phải là các doanh nghiệp được thành lập tại địa phương và đã nhận được giấy phép cung cấp IPS (“Giấy phép IPS”) từ Ngân hàng Nhà nước. Do đó, các nhà đầu tư nước ngoài có thể đầu tư vào fintech tại Việt Nam thông qua một thực thể pháp lý. Hiện tại, chính phủ đang soạn thảo một nghị định mới sẽ thay thế Nghị định 101 về thanh toán không dùng tiền mặt. Một trong những chính sách mới được đề cập trong Dự thảo Nghị định sửa đổi và thay thế Nghị định 101 là quy định về hoạt động của đại lý IPS có thể được các ngân hàng giao cho các doanh nghiệp fintech. Nếu Nghị định này được thông qua, thị trường sẽ cạnh tranh gay gắt về chất lượng dịch vụ và phí.
Về sự phát triển trong tương lai của fintech, chính phủ đã ban hành nhiều chương trình và dự án. Trong số đó có khung pháp lý cho tài sản ảo như tiền điện tử vì lĩnh vực này mang lại tiềm năng lớn cho các dịch vụ thanh toán trong tương lai và ngành tài chính nói chung, cùng với một khung thử nghiệm quy định cho lĩnh vực fintech nói riêng. Khi chính phủ mới ban hành dự thảo nghị định về khung thử nghiệm quy định cho lĩnh vực ngân hàng vào năm 2020, nó sẽ cung cấp cho các doanh nghiệp fintech một môi trường pháp lý nghiêm ngặt để thử nghiệm các dịch vụ và sản phẩm của họ.
Các vấn đề pháp lý chính khi thành lập một doanh nghiệp fintech
Khi nghĩ đến việc thành lập một doanh nghiệp fintech, dưới đây là một số vấn đề pháp lý chính mà bạn nên chú ý:
- Thành lập và đăng ký thực thể
- Cấp phép và cấp phép lại, vì một số hoạt động fintech yêu cầu giấy phép đặc biệt, ví dụ, giấy phép IPS – Dịch vụ Thanh toán Trung gian hoặc Tổ chức Tín dụng Phi ngân hàng – NBCI
- Đăng ký ngành nghề kinh doanh phù hợp
- Thỏa thuận sở hữu đặc biệt: quyền chọn cổ phiếu, cổ phiếu ưu đãi, quyền chọn cổ phiếu cho nhân viên, v.v.
- Hợp đồng công nghệ
- Bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ và các vấn đề an ninh mạng
Các điều kiện tiếp cận thị trường và hoạt động cho nhà đầu tư nước ngoài trong ngành fintech
Như đã nêu ở trên về các quy định tập trung vào dịch vụ cổng thanh toán điện tử, dưới đây là một số điều kiện tiếp cận thị trường và hoạt động mà các nhà đầu tư nước ngoài cần lưu ý. Hình thức đầu tư phổ biến nhất cho các nhà đầu tư nước ngoài trong fintech Việt Nam là cấp phép cho các cơ quan thực hiện dịch vụ thanh toán trung gian theo các ngành nghề kinh doanh đã được phê duyệt. Mã VSIC 6499, được hiểu là “Các hoạt động dịch vụ tài chính khác không được phân loại ở nơi khác (trừ bảo hiểm và bảo hiểm xã hội)”, đã trở thành mã phổ biến nhất cho các công ty cung cấp Dịch vụ Thanh toán Trung gian hiện nay. Ngoài ra, các tổ chức phi ngân hàng chỉ được phép thực hiện dịch vụ thanh toán trung gian sau khi đạt được Giấy phép Cung cấp Dịch vụ Thanh toán Trung gian (“Giấy phép”) từ Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (SBV). Điều kiện chính để đạt được Giấy phép này là vốn điều lệ tối thiểu ít nhất 50 tỷ VND. Ngoài ra, công ty phải đáp ứng các tiêu chí sau: một kế hoạch kinh doanh toàn diện, một đại diện pháp lý và cơ sở hạ tầng kỹ thuật, và hệ thống CNTT phù hợp với yêu cầu của dịch vụ thanh toán trung gian. Tính đến tháng 10 năm 2020, có 41 nhà cung cấp dịch vụ được cấp phép tại Việt Nam được SBV phê duyệt, bao gồm Napas, Viettel Pay, và FPT.
Bạn có thể tham khảo hướng dẫn tối ưu của chúng tôi để thành lập văn phòng đại diện tại Việt Nam TẠI ĐÂY
Tuy nhiên, cho vay ngang hàng là một trường hợp đặc biệt khi không được đưa vào “Dịch vụ Ngân hàng và Các Dịch vụ Tài chính Khác” theo các cam kết WTO giữa Việt Nam và các thành viên khác. Các công ty P2P Lending thực tế, khác với các công ty trong lĩnh vực dịch vụ tài chính, cung cấp một nền tảng công nghệ số thay vì cung cấp tiền/cho vay. Một Công văn số 5228/NHNN/CSTT ngày 8 tháng 7 năm 2019 của SBV đã nêu rõ: “Tại Việt Nam, một số công ty đã đăng ký ngành nghề kinh doanh của họ là tư vấn tài chính, môi giới tài chính, và tự giới thiệu là các công ty cho vay P2P cung cấp dịch vụ kết nối nhà đầu tư và người vay; tuy nhiên, hiện tại pháp luật Việt Nam vẫn chưa có quy định về các hoạt động cho vay P2P”. Do đó, hiện tại không có ngành nghề kinh doanh cụ thể nào cho các công ty cho vay P2P để đăng ký theo pháp luật Việt Nam và các nhà đầu tư nước ngoài phải xin phê duyệt đầu tư từ các Bộ liên quan và tuân theo quy trình để có được giấy phép đầu tư để bắt đầu một doanh nghiệp cho vay P2P tại Việt Nam.
Chiến lược gia nhập cho các nhà đầu tư nước ngoài trong thị trường fintech Việt Nam
Tiềm năng của ngành fintech Việt Nam là không thể phủ nhận và các nhà đầu tư nước ngoài có thể chọn từ một loạt các phương thức gia nhập thị trường. Dưới đây là một số trường hợp nổi bật nhất đã thành công trong việc gia nhập thị trường Việt Nam.
Vào tháng 8 năm 2021, hệ sinh thái fintech Việt Nam đã chào đón một startup fintech có trụ sở tại Indonesia – Kredivo thông qua một thỏa thuận liên doanh. Startup này cung cấp giải pháp “mua ngay, trả sau”, và đã hợp tác với Phoenix Holdings – một công ty có danh mục dịch vụ tài chính đa dạng để thành lập Công ty TNHH Kredivo Việt Nam. “Việc ra mắt Kredivo tại Việt Nam, thị trường đầu tiên của chúng tôi bên ngoài Indonesia, là một thành tựu và cột mốc quan trọng khác cho doanh nghiệp trong năm nay,” COO của họ, Valery Crottaz cho biết. Điều này là do đất nước có tỷ lệ thẻ tín dụng thấp và tầng lớp trung lưu đang phát triển nhanh chóng, cùng với thị trường thương mại điện tử đang bùng nổ, ông nói thêm.
Về các giao dịch sáp nhập và mua lại (M&A), các hoạt động đang trở nên mạnh mẽ hơn khi một số lượng lớn các giao dịch lớn đã được thực hiện trong vài năm qua theo báo cáo Fintech Việt Nam 2020. Ví dụ:
- Vào tháng 9 năm 2018, Grab đã mua lại Moca – một startup thanh toán di động của Việt Nam
- Vào tháng 12 năm 2019, Ant Financial đã mua lại một cổ phần đáng kể trong ví điện tử eMonkey, và vào tháng 11 năm 2019, Lazada Việt Nam đã tích hợp eMonkey vào nền tảng của mình.
- Tháng 9 năm 2020, Gojek của Indonesia đã mua lại một cổ phần kiểm soát trong WePay
Tóm lại, có những cơ hội không thể tránh khỏi cho hệ sinh thái fintech tại Việt Nam và các tổ chức huy động vốn khác và các nhà đầu tư trên thế giới. Sự phát triển của lĩnh vực này cũng phù hợp với định hướng của chính phủ hướng tới một nền kinh tế và xã hội số hóa trong tương lai gần. Mặc dù lĩnh vực fintech tại Việt Nam vẫn còn gặp nhiều thách thức lớn liên quan đến một khung pháp lý toàn diện, nguồn nhân lực được đào tạo tốt, và sự phát triển nhanh chóng của các công nghệ tiên tiến, thị trường fintech Việt Nam được kỳ vọng sẽ có những bước nhảy vọt lớn trong tương lai.
Viettonkin Consulting có thể giúp bạn như thế nào?
Nếu bạn vẫn đang băn khoăn làm thế nào để bắt đầu doanh nghiệp fintech của mình tại Việt Nam, hãy liên hệ với chúng tôi và các chuyên gia tư vấn chuyên nghiệp của chúng tôi sẽ đồng hành cùng bạn trong hành trình điều hướng thị trường, đưa ra quyết định đầu tư đúng đắn và đảm bảo các cơ sở pháp lý để bắt đầu hoạt động kinh doanh của bạn.
